۱۳۸۹ دی ۲۹, چهارشنبه

مصاحبه با صبح


گفتگو

نقد فعالیت های دانشجویی سال اخیر در گفتگو با فعالان دانشجویی (بخش دوم)

دانشجویان باید بیش از گذشته معطوف به جامعه فعالیت کنند

مروارید باقری: بخش نخست این گزاش را که اختصاص به گفتگو با دو تن از فعالان دانشجویی در خصوص فضای فعالیت‌های دانشجویی دانشکده و ارزیابی‌شان از آینده‌ی این فضا داشت را در شماره‌ی پیشین صبح خواندیم. بخش دوم این گزارش، محصول گفتگو با رضا قاضی‌نوری، از فعالان و دانشجویان کارشناسی ارشد می‌باشد.

رضا قاضی نوری در مورد ارزیابی فعالیت های دانشجویی سال اخیر بر این عقیده بود که فعالیت دانشجویی در سال اخیر فراز و فرودهای زیادی را از سر گذرانده به نحوی که امکان اظهار نظر در مورد کلیت آن تقریبا وجود ندارد. اگر بخواهیم چنین اظهار نظری کنیم ناچاریم یک تقسیم بندی زمانی ارائه دهیم. نخستین دوره از ابتدای خرداد ماه تا پیش از برگزاری انتخابات بوده است که فعالیتهای دانشجویی در این دوره بیشتر در شکل و قالب فعالیتهای انتخاباتی و ستادی بوده است. فعالان دانشجویی عملاً مهمترین گروهی بودند که درستادهای انتخاباتی آقایان موسوی و کروبی فعالیت کرده و در آخرین مرحله نیز ناظران صندوق های ایشان بوده اند. این امر تا حد کمتری در مورد ستادهای آقایان احمدی نژاد و رضایی نیز صدق میکرد.

دوره دوم از زمان انتخابات تا تقریباً دو هفته بعد از آن است که بدنه فعالان دانشجویی و از آن مهمتر دانشجویانی که تقریباً هیچ سابقه فعالیت سیاسی نداشتند همگام با مردم در تهران و پیشاپیش مردم در شهرستانهایی همچون شیراز، اصفهان و مشهد دست به اعتراضات مسالمت آمیز زدند.

اگر تابستان را در تقسیم بندی مان در نظر نگیریم، دوره بعدی، دوره مهر ماه تا همین اواخر است. در این دوره که بدنه مردم به خاطر نبود سازماندهی توان اعتراضات مداوم را نداشتند و اعتراضات آنها به روزهای خاصی محدود بوده است، دانشجویان علی رغم سیل سرکوب و احکام کمیته انضباطی و دادگاه، تقریباً به طور مداومی به اعتراض و انتقاد به فضای بسته سیاسی ادامه داده اند.

این فعال دانشجویی بیش از هر چیز تفاوت فعالیت های دانشجویی را در این می دانست که در یک سال گذشته فعالیت دانشجویی یک تفاوت جدی با دیگر سالها داشته است و آن هم فاصله بسیار کمتر آن با فضای عمومی جامعه است. در سال های پس از انقلاب یا اصولاً چیزی به نام فعالیت دانشجویی چندان ظهور و بروزی نداشته(تقریباً از آغاز دوران دفاع مقدس تا پیش از دهه هفتاد) و یا فاصله زیادی با افکار عمومی جامعه و فضای آن داشته است. در این مدت عملاً زبان دانشجو برای مردم چندان قابل درک نبوده است. عموم مردم، دانشجویان را در عین پذیرفتن آرمانهای آنها افرادی بلند پرواز تلقی می کردند و گروهی نیز به علت تفاوت ارزش ها و نگرش ها، نگاهی منفی نسبت به فعالین دانشجویی داشته اند.

در سال گذشته این شکاف تقریبا پر شده و حتی در مواردی نیز افکار عمومی انتظار کنشهای رادیکالتری از دانشجویان داشته است. دلیل این امر نیز شاید این باشد که دانشجویان بیشتر در معرض افکار روشنفکران بوده و گفتمان مبارزه مسالمت آمیز و تغییرات تدریجی در ذهن آنان بهتر نهادینه شده اما بخش قابل توجهی از طبقات متوسط شهری به علت نارضایتی ها و سرخوردگی ها به سمت انقلابی شدن پیش رفته اند. اگر چنین تحلیلی را انتزاعی نپنداریم(که به علت عدم وجود نظرسنجی ها و پژوهش های مستند و بالاجبار شهودی بودن، در معرض آن است) این یک شرایط تاریخی منحصر به فرد است زیرا تقریباً در تمام قرن بیست و بیست و یک و در سراسر جهان وضعیت خلاف این بوده است و دانشجویان از رادیکالترین اقشار بوده اند. همچنین در رابطه با پیشرفت یا پسرفت فعالیت های دانشجویی اظهار داشت که فعالیت دانشجویی بیش از انکه ارتقا پیدا کند یا افول کند متفاوت شده است.

رضا قاضی نوری در ارزیابی فعالیت های تشکل های دانشجویی و نقد بر فضا یا خود تشکل ها و تشخیص مشکلات تشکل ها چنین گفت:« نمی توان در مورد تمام تشکل ها نظر واحدی داشت. در مورد بسیج نظری نمی توانم بدهم جز آنکه یکی دو مورد مناظره و تریبون آزادی که این تشکل برگزار کرد، حرکات قابل دفاعی بود، هر چند که اگر فضای باز و حاشیه امنی وجود میداشت، بنده نقدهای زیادی به عملکرد این تشکل دارم. در مورد انجمن اسلامی هم باید بگویم با این که از کلیت عملکرد این تشکل دفاع می کنم و آن را مدافع حقوق دانشجویان میدانم اما متاسفانه احساس میکنم به خاطر برخی مصلحت اندیشی ها، این تشکل در سال گذشته و به خصوص پس از تعطیلات نوروز تا حد زیادی فیتیله برنامه ها را پایین کشیده است. این برای من به عنوان یک دانشجویی عادی که حتی عضو شورای عمومی این تشکل هم نیست و شاید حق نداشته باشد در سیاستگذاری های این مجموعه دخالت کند کمی عجیب باشد. کانون تئاتر پیش از آنکه فشارهای وارده بر آن از سوی دانشگاه اینقدر شدید شود و عملا جلوی فعالیت آن گرفته شود، عملکرد بسیار قابل قبولی داشت و به نظر من یکی از موفق ترین مجموعه ها بود. چند اجرای بسیار خلاقانه و عالی داشت که ورای، برنامه های دانشجویی بودند. از میان دیگر تشکل ها جامعه فرهنگی نیز تقریباً فعال بود ولی من به شخصه فعالیت جدی در انجمن های علمی ندیدم.

اگر بخواهم صادق باشم، من ترجیح میدهم نقد را بیش از فضا به خود مجموعه ها معطوف کنم زیرا اگر بخواهیم همه چیز را به گردن فضا بیاندازیم، عملاً هیچ بهبودی حاصل نمی شود. این یک حقیقت است که فضای فعالیت دانشجویی در ایران جز دوره هایی کوتاه هرگز مناسب نبوده است و پیش بینی هم نمیکنم تا سالهای آینده نیز مناسب شود بلکه احتمالاً به سمت بسته تر شدن خواهد رفت. این خود دانشجویانند که باید وضعیت را درک کنند و با خلاقیت و مقاومت خود گامهایی بردارند و گرنه همیشه برای فعالیت نکردن بهانه هست.»

در آخر این فعال دانشجویی در رابطه با آینده فعالیت دانشجویی معتقد بود که تغییر اصلی نه در دانشگاه که در جامعه در حال وقوع است. رشد آگاهی به طرز بی سابقه ای در لایه های متفاوت جامعه در حال صورت پذیرفتن است و دانشجویان به نظر من باید بیش از گذشته معطوف جامعه فعالیت کنند و نگذارند دوباره دانشگاه تبدیل به یک جزیره شود.

منتشرشده در نشریه‌ی صبح ـ شماره‌ی 249 - شنبه 8 خرداد ماه 1389

مرگ جامعه و جنبش مفاهمه




*تقدیم به خاطره کشته شدگان غزه، تیان آن من، دانشگاه تهران و تمامی دیگر قربانیان خشونت



جامعه ایران (اگر اساساً بتوان از موجودیت واحدی با این عنوان سخن گفت)، جامعه ای سراسر تنوع و تضاد است. این جامعه از آغاز نیز چنین بوده است و تفاوت های قومی، زبانی، مذهبی و عقیدتی در آن امر جدیدی نیست. این تنوع‌ ها و تفاوت ها اما خودِ پدیده ای که می خواهم از آن تحت عنوان “مرگ قریب الوقوع جامعه” یاد کنم نیستند بلکه تنها بخشی از پیش زمینه های آن هستند. به نظر می رسد برای دیدن نشانه های یک از هم گسیختگی عمیق، نیاز به چشم های تیزبینی نباشد. این تعارض ها را هم جا می شود دید. گرچه نمونه این موارد را در مسائل سیاسی به راحتی می توان دید اما نشانه هایی وجود دارد که در دیگر حوزه ها این وضعیت حتی شدیدتر هست.

به طور مثال در جامعه ای که هنوز قتل های ناموسی به شدت رواج دارد و هر از چندگاهی مردی پیدا می شود که یکی از اعضای درجه یک خانواده اش را به اتهام نگاهی یا تلفنی، رابطه ای یا سوءظنی واهی به فجیع ترین شکلی می کشد به یک‌ باره یکی از مسئولین انتظامی کشور سخن از بازداشت یک گروه 25 نفره (12 زوج قانونی و یک مرد) می کند که از طریق یک سایت اینترنتی ، یک کمون جنسی مدرن تشکیل داده بودند و به روابط اشتراکی و بعضاً گروهی دست می‌زدند. این افراد همگی تحصیلات عالیه داشته اند و تعدادی از آنها مشاغل دولتی نیز داشته اند. جالبتر اینکه بعضی از زوج ها دارای فرزند نیز بوده اند.

مواردی از این دست را نباید در جامعه ما مواردی نادر تلقی کرد زیرا افرادی که چنین گرایشاتی دارند احتمالاً به خاطر عدم ظهور و بروز اجتماعی رفتارهایشان هرگز به دام نمی افتند. این دو مورد تنها یک مثال از وضعیت جامعه ماست. کافی است در بحران سیاسی فعلی دوستان و آشنایانی از هر دو سوی قضیه داشته باشید. (نه از فرهیختگان و متفکران دو طرف بلکه از لایه های قشری تر) تا متوجه بشوید درک آنها نسبت به طرف مقابل چقدر سطحی، احساسی و خلاف واقعیت است(و البته رابطه مستقيمي نيز بين درك سطحي و احساسي و خشم بيشتر وجود دارد). تعارضات قومی (همچون تورک-فارس) و مذهبی (همچون سنی-شیعه) در سکوت نسبی و در وحشتی که طرفین از برخوردهای حاکمیت دارند هر روز وضعیت وخیم تری پیدا می کنند. در وقایع اخیر زمزمه هایی که از مناطق تورک نشین به گوش می رسید که این درگیری ها مشکلات داخلی ایران! است و ما نباید در آن دخالت کنیم، در لابلای اعتراضات و بحران ها گم شد و درگیری های فزاینده شیعه و سنی در مناطق کردنشین و بلوچ جز با اسلحه و چوبه دار با هیچ قلم دیگری مطالعه نشد. مخاصمات رو به افزایش نسلی و عقیدتی و موارد بیشمار دیگر را به این فهرست بیافزایید و اندکی بیاندیشید که این جامعه به کجا می رود. جامعه به سرعت در حال تولید مخاصمات جدید و تشدید دشمنی های قديم است بی آنکه کسی اندیشه فهم و حل این مسائل را داشته باشد. متأسفانه رویکرد حاکمیت نیز به این مسائل تنها از جنس رویکردهای سخت افزاری و آن هم از نوع کوته نگر آن است به این معنا که به نظر می رسد سیستم هیچ دغدغه ای جز امروز را به فردا رساندن و حفظ آرامش ظاهری و موقتی ندارد. گرچه از این استعاره ممکن است بوی نگرشی پاتولوژیک بیاید که نگارنده از آن پرهیز دارد اما در مقام مقایسه رفتار فعلی حاکمیت شبیه پزشکی است که به جای پیگیری علائم بیرونی بیماری برای کشف و شناخت آن و سپس برای درمان جدی، تنها دست به تزریق مسکن هایی می زند که از یک سو خود اثرات جانبی کشنده ای دارد و از سوی دیگر با رفع موقتی علائم اجازه می دهد بیماری گسترش یابد و به مراحل غیرقابل درمانی برسد. هم اکنون نیز جامعه در مراحل خطرناکی است و بیراه نخواهد بود اگر بگوییم مفهوم ملت براي ما مرده است زیرا در این مفهوم، اراده‌ی با هم زیستني مستتر است که نمی توان در ایران مشاهده کرد. سخن گفتن از ریشه های چنین وضعیتی ساده نیست قطعاً عوامل متعددی در به وجود آمدن این شرایط دخیل بوده اند که پرداختن جدي به آنها و يا حتي تهيه فهرستي از آنها نيز در این مطلب ممکن نیست، از اخیرترین علل می توان به جنگ رسانه ای فعلی در فضای کشور اشاره کرد. از یک سو حاکمیت با اتخاذ مواضع یک جانبه و نادیده گرفتن تغییرات اجتماعی و پدیده های نوظهور در رسانه هایش و با ممنوع کردن استفاده از رسانه های خارجی مردم( كه البته در عمل تنها برای اقشاری از مردم مؤثر بوده است)، آن ها را از لحاظ اطلاعاتی ایزوله کرده است و سعی کرده تا همبستگی مکانیکی را در میان بخش هایی از جامعه حفظ کند. از طرف دیگر دسترسی مداوم به رسانه های خارجی و منابع اطلاعاتی وسیع برای اقشار نسبتاً گسترده ای از مردم نگاه آنها به جهان را عوض کرده است و دنیای متفاوتی برای آنها خلق کرده است. بخش دیگری از شرایط موجود نیز ناشی از عادتواره ها و خلقیات ملل ساکن در چارچوب سیاسی ایران است یکی از این خلقیات، ویژگی است که از آن می شود تحت عنوان “روحیه عبور” نام برد. ایرانیان از هر قشری، بیش از آنکه بر گفتگو و تلاش برای رسیدن به یک نقطه توافق پای فشرند از هم عبور کرده و به نفی یکدیگر می پردازند. نشانه های این مسأله را می‌توان در عرصه سیاست نظاره کرد. گروه های سیاسی از هر جناحی به راحتی و در کوتاه زمانی نیروهای معتدل تر جناح خود را متهم کرده و از آنها عبور می کنند و نيروهاي معتدل نيز به آنها انگ منحرف يا خودسر ميزنند. همین سنخ رفتار در چارچوب خانواده نیز صورت می پذیرد. مورد بعدی را می توان “روحیه قضاوت زود هنگام” نامید. ایرانیان عادت دارند بدون داشتن اطلاعات و مستندات کافی در مورد دیگران قضاوت های هولناک و بنیادین کنند. این امر در سطح کلان تر منجر به ایجاد میان ذهنیت های غلط در میان خرده فرهنگ ها و فرهنگ ها نسبت به یکدیگر می شود. حرف هایی که مردمان یک شهر اکثراً در مورد شهر مجاور می زنند یا نسبت های ناروایی که به ملل ایرانی داده می شود همه تا حدی در همین روحیه ریشه دارد.

دیگر مورد را می توان به اغماض عادت واره “نفی” یا “درک نقطه ای فضای اجتماعی” دانست. اگر فضای اجتماعی را به عنوان یک طیف درک کنیم ( كه چنین درکی خود نیز از بنیان دچار مشکل است زیرا همه افراد و گروه ها را نمی‌توان در قالب یک طیف گنجاند بلکه باید از طیف های مختلف سخن گفت) که هر کس یا هر گروه از لحاظ باورها در یک نقطه از آن قرار داشته باشد، اکثراً افراد تنها کسانی را به رسمیت می شناسد که روی نقطه مشابهی ایستاده باشند و دیگران را که پیش یا پس از آنها هستند نفی می کنند. اگر به طور مثال این استعاره را در مورد اعتقادات مذهبی در جامعه به کار ببندیم هر فرد، فارغ از این که چگونه باورهایی دارد افراد پیش از خود (از لحاظ هندسی) را “خشک مذهب” و افراد پس از خود را “سست مذهب” یا لامذهب می داند. جامعه ای با چنین پیش زمینه های تاریخی و این عادت واره ها و خلقیات همواره مستعد از هم گسیختگی و از آن مهمتر انواع خشونت های اعم از فیزیکی، کلامی و نمادین است. چنین جامعه ای پیش از آنکه نیازمند جنبش و تحرکات کاملاً معطوف به تصرف قدرت سیاسی باشد نیازمند جنبش مفاهمه است. جنبشی که سوژه های آن می کوشند تلاش برای تحمیل نظرات خود را به دیگران کنار گذاشته و به سمت درک متقابل حرکت کنند. حرکتی برای فهمیدن دیگری و برای فهماندن خود به دیگری. جامعه ای این چنین مستعد خشونت و از هم گسیختگی نیازمند آن است تا ارزش های “تحمل”، “پرهیز از خشونت” و “بازشناسی دیگری” را بیاموزد. متاسفانه همه ما مدت هاست که گیرنده هایمان برای دریافت سخن مخالف و متفاوت خاموش کرده‌ایم و این مسیر ما را تبدیل به موجودیت هایی مي‌كند كه خود را در حالت خوشبينانه به عنوان جزايري دورافتاده و در حالت بدبينانه به عنوان تنها انسان يك جنگل خطرناك ادراك كرده و مي‌پندارند كه بايد براي ادامه حيات بايد دست به هر خشونتي بزنند و از آنجا كه اين خشونت از منظر آنان عليه حيواناتي وحشي و درنده و يا طبيعتي بي‌جان اعمال مي‌شود، ”مشروع و ضروري“ است.

۱۳۸۸ شهریور ۲۱, شنبه

مقاومت شادمانه


خود تغییری باش که برای جهان آرزومندی.
(مهاتما گاندی)

مقدمه

آنچه در این نوشتار می‌آید، دفاعی است مجادله‌پذیر از این ایده که جنبش ایجاد شده در ماه‌های اخیر، در کوتاه مدت بیش از آنکه نیازمند تصرف قدرت سیاسی باشد، محتاج تغییر و تسخیر تن‌ها و روان‌ها و در درجه‌ی بعدی شکل بخشیدن به فضاهای عمومی است. نگاه هابزی به تسخیر قدرت و استفاده از چارچوب‌های نظری مختلفی که مستقیماً و به صورت تک‌بعدی معطوف به نبرد بر سر قدرت سیاسی هستند، برای فرموله کردن مساله در شرایط حاضر هم ناصحیح و هم نامطلوب است. ناصحیح از آن رو که حل مسأله‌ای که به این روش فرموله شده باشد، ممکن است مستلزم هزینه‌های غیر قابل پرداختی باشد و دامن زدن به این هزینه‌ها از قضا ممکن است نه تنها نتیجه‌بخش نباشد، بلکه به تداوم و شدت فضای امنیتی منجر و باعث تثبیت شرایط حاضر شود.

بنیان اصلی این نوشتار اما نه بر اساس این استدلال (که چه بسا سست و بدبینانه باشد) که براساس استدلال دیگری است.

این استدلال عدم مطلوبیت تصاحب قدرت توسط نیروهای مخالف در کوتاه‌مدت است.

چرا تسخیر آنی قدرت سیاسی مطلوب نیست

گرچه وضعیت سنگین و امنیتی موجود در فضای سیاسی کشور تهدیدی بزرگ برای ایران است، اما در صورت اتخاذ راهبرد مناسب از سوی مخالفین، می‌تواند به مهمترین فرصت قرن حاضر برای استقرار یک دموکراسی پایدار و موفق تبدیل شود.

دلایلی که باعث می‌شود تصاحب قدرت در کوتاه‌مدت به جنبش سبز صدمه بزند:

همواره در اختیار گرفتن قدرت از سوی یک طیف، آغاز نزاع بر سر تقسیم قدرت و منافع بوده است. طیفی که روابط و ساز و کارهای آن هنوز به درستی شکل نگرفته است، قطعا در فرایند تقسیم قدرت دچار مشکل خواهد شد و چه بسا همین مشکلات آن را به محاق ببرد. کسانی که تصوری غیر از این دارند، می‌توانند به روابط قبل از انتخابات ستادهای موسوی و کروبی دقت کنند و روابط آنها در آن زمان - که نه قدرت سیاسی بلکه تنها شائبه‌ی دستیابی به آن وجود داشت - را با امروز مقایسه کنند.

تصاحب قدرت توسط سبزها در کوتاه‌مدت، باعث می‌شود دایره‌ی دوستان و هم‌طیفی‌ها که امروز به لطف فشارهای حریف به غایت گسترده شده و بخشی از جناح راست تا اپوزیسیون غیر مسلح را شامل می‌شود، به سرعت به سمت بسته شدن برود و فضای همدلی به سرعت به فضای حذف تبدیل می‌شود. برای شاهد این سخن کافی است نگاه مطرح شده در بیانیه‌ی شماره 11 مهندس موسوی را با ساختار و لایه‌های قدرت در ستاد ایشان مقایسه کنید. حلقه‌های ابتدایی ستاد ایشان از لحاظ سابقه و عقیده به شدت گزینش شده بودند و فقط افراد خاصی امکان فعالیت در سطوح بالا را داشتند. این وضعیت این روزها جای خود را به شکل بی‌سابقه‌ای به همبستگی میان گروه‌های مختلف داده است. اگر این افراد و گروه‌های مخالف پیش از دستیابی به قدرت تجربه‌ای جدی از کار مشترک را تجربه نکنند، در زمان کسب قدرت قطعا به سرعت از هم خواهند پاشید. این گروه‌ها و افراد باید در روزهای سخت مقاومت درک کنند هر یک از آنان جز مهم و حذف‌ناپذیری از بازی هستند.

درگیر شدن در مسائل جزئی، توان زایندگی و نوآوری را از یک طیف می‌گیرد و آن را به جریان روزمرگی و واکنش می‌اندازد. اگر همه‌ی ما توافق داریم که فرهنگ سیاسی جدیدی باید خلق شود، این کار نه پس از کسب قدرت که پیش از آن باید بیافتد.

وابستگی نهادی، دشمن تحرک‌پذیری سیاسی است. روز 25 خرداد افرادی از سران اصلاح طلب در خیابان در حال سخن گفتن با مردم دیده شدند که در سال‌های اصلاحات آنها را به زحمت پشت میزهایشان هم می‌شد پیدا کرد. دستیابی به قدرت سیاسی برای مخالفان همیشه حدی از محافظه‌کاری را به ارمغان می‌آورد.

اما راه حل چیست؟ اگر دستیابی آنی به قدرت سیاسی راه حل نیست، پس کجا باید به دنبال راه حل گشت؟

تیپ ایده‌آل ایرانی تحصیلکرده

نباید دست به تحلیل‌های تقلیل‌گرایانه زد، اما می‌توان از این ایده دفاع کرد که آنچه جامعه ما در مسیر دموکراتیزاسیون به آن نیاز دارد، بیش از آنکه تغییر در متولیان نهادهای سیاسی (و یا حتی مهمتر از آن ساختار قدرت سیاسی) باشد، تغییر و تحول اساسی در نگاه سوژه ها به سیاست و - حتی زیرساختی‌تر از آن - سبک زندگی آنان باشد. فقط برای چند دقیقه تلاش کنید تا "تیپ ایده آلی" از یک فرد تحصیلکرده و نسبتاً آگاه سیاسی در ایران (که بر اساس تحلیل بازاریابی سیاسی باید مهمترین سوژه در فرآیند توسعه‌ی سیاسی و دموکراتیزاسیون باسد) برای خودتان بسازید. این تیپ ایده‌آل بدبین به آینده، منفعل و مشوق انفعال است و نادانسته فعالیت سیاسی و اجتماعی را با نگاه‌ها و رفتارهایش سرکوب می‌کند. قاطبه‌ی فعالان مدنی، اجتماعی و سیاسی در ایران، بیش از آنکه توسط حکومت تحت فشار قرار گیرند، از سوی خانواده و دوستان خود سرکوب می‌شوند؛ و مهمترین مانع فعالیت مدنی در ایران عملاً نه حاکمیت، که خود ما هستیم. هدف‌گرایی بیش از حد و در نظر نگرفتن توسعه سیاسی به عنوان یک فرایند دارای فراز و نشیب، باعث شده است این تیپ ایده‌آل همیشه همه چیز را در حال ویران شدن ببیند؛ زیرا رسم روزگار این است که پیشرفت‌ها اندک اندک اتفاق می‌افتند و عقب‌گردها یک‌باره. شکست‌باوری و نادیده گرفتن پیشرفت‌ها و موفقیت‌ها از سوی اکثر افراد، ویژگی و خصیصه‌ای است که با کمی دقت در اکثر افراد جامعه ما به چشم می‌آید. ما علاقه داریم پیشرفت‌ها و دستاوردها را عینی، یک‌باره و به سرعت به دست آوریم و این خواست، در جهانی اینچنین، جز سرخوردگی برایمان به ارمغان نخواهد آورد.

به هم ریختگی و بی‌نظمی در زندگی شخصی، از ما انسان‌های در خود مانده‌ای می‌سازد که اگر بتوانیم گذران زندگی کنیم، باید از کائنات سپاسگزار باشیم و در چنین زندگی بی‌نظم و درهم ریخته‌ای دیگر جایی برای مبارزه و مقاومت و اندیشه باقی نمی‌ماند. در نهایت می‌توانیم یک هفته و در اوج بحران کارمان را تعطیل کنیم و به تظاهرات خیابانی بپردازیم. اما اگر مقاومت به طول بینجامد، احتمالا ترجیح می‌دهیم به زندگی عادی برگردیم و فعالیت را به دیگران بسپاریم. این روش زندگی کسل، نه تنها باعث می‌شود نتوانیم مبارزان خوبی باشیم، بلکه حتی باعث می‌شود از نظر شخصی نیز از یک زندگی سعادتمندانه محروم باشیم.

اما آنچه باید بیش از همه باید با آن به مبارزه پرداخت، شرایط اتمیزه‌ی جامعه است؛ شرایطی که در آن نه از فواید، لذت‌ها و آرامش زندگی سنتی جمع‌گرایانه خبری هست و نه از آزادی و احترام مستتر در فردگرایی مدرن. تنهایی صفت غالب زندگی اکثر ماست: تنهایی درست در میان دیگران. ما اگرچه در کنار یکدیگر زندگی می‌کنیم، اما دیوارهایی نامرئی ما را از هم جدا می‌کند و همین امر، ناتوانمان می‌سازد و آنان را که نباید، بر سرنوشتمان مسلط می‌سازد.

نفی و به رسمیت نشناختن دیگری، دیگر ویژگی تیپ ایده‌آل مذکور است. در چنین منشی - که به‌رغم ژست‌های روشنفکرانه، منش غالب ماست - دیگران، به سبب همسانی‌های فراوانشان با ما تأیید نمی‌شوند، بلکه با کوچک‌ترین تفاوتی نفی می‌شوند. ما عادت کرده‌ایم از بالای برج خیالی‌مان بر حماقت دیگران بخندیم و آنان را سرزنش کنیم.

راه برون‌رفت

راه برون‌رفت از وضعیت فعلی اما همان چیزی است که مهندس موسوی در بیانیه‌ی شماره‌ی 11 خود به تصریح و تلویح به آن پرداخته است: عبور از مقاومت متمرکز سیاسی و حرکت به سوی مقاومت شبکه‌ای و شادمان اجتماعی.

مهندس موسوی آنجا که می‌نویسد "آنچه اینجانب در پاسخ به سوال چه باید کرد پیشنهاد می‌کنم، تقویت و تحکیم این شبکه‌ی اجتماعی است" راه درمان بخشی از این بیماری‌ها را ارائه کرده است.

شبکه‌های اجتماعی فعال، بنا بر تعریف، در صورت شکل گرفتن، خود به خود دو آسیب ذکر شده یعنی انفعال و تشویق به آن و اتمیزه شدن جامعه را حل می‌کند. این شبکه‌های اجتماعی، فعالیت سیاسی و اجتماعی را افسون‌زدایی خواهند کرد و جعبه‌ی سیاه این فعالیت‌ها را برای عموم باز خواهد کرد. در این صورت فعالان سیاسی، مدنی و اجتماعی در نگاه مردم دیگر فرقه‌هایی ناشناخته نخواهند بود، بلکه انسان‌های عادی خواهند بود. تنها در این وضعیت است که می‌توان انتظار داشت عموم مردم در سرنوشت سیاسی کشور مشارکت کنند.

موسوی آنجا که می‌نویسد "مردم ما اینک با پوست و گوشت و استخوان خود دریافته‌اند که تنها راه همزیستی مسالمت‌آمیز سلیقه‌ها و گرایش‌ها و اقشار و اقوام و مذاهب و ادیان گوناگونی که در این سرزمین پهناور زندگی می‌کنند، اذعان به وجود تنوع و تعدد شیوه‌های زندگی و اجتماع بر کانون آن هویت دیرینه‌ای است که آنان را به یکدیگر پیوند می‌زند" به راه حل بیماری نفی‌گرایی اشاره کرده است. ما باید این امر را در جامعه نهادینه کنیم که به محض اینکه فرد یا گروهی ایرانی است، دیگر سنجش او با ترازوی خودی و غیر خودی بی‌معناست.

به موارد ذکر شده در بیانیه، ما نیز باید یکی دو مورد را بیفزاییم: در این راه، شادی باید هدف ما، راهبرد ما و تاکتیک ما باشد. آنچه باعث شده جامعه ایران در برخورد با ناکامی‌ها، گاه دهه‌ها در افسردگی فرو برود، ناشاد بودن آن است. گرچه از میان ما کسانی کشته شدند، کنک خوردند و یا هنوز در بندند، اما این امر نباید روحیه‌ی ما را تضعیف کند و روح ما را بخراشد. آنها که رفتند، برای شادی و آزادی ما رفتند، نه برای افسردگی و ناشادی‌مان. مقاومت ما باید سرشار از موسیقی، دوستی و نشاط باشد تا بتواند این روزهای سخت را پشت سر بگذارد.

شادی نیروی عجیبی به انسان می‌بخشد. البته خشم و نفرت نیروی بیشتری می‌بخشد، اما با آن نیرو تنها می‌توان نابود کرد؛ ولی با نیروی حاصل از شادی است که می‌توان ساخت. ما بیش از آنکه نیازمند نابود کردن تاریکی باشیم، نیازمند خلق روشنایی هستیم. اصولاً مبارزه با تاریکی، چیزی جز برافروختن نور نیست. باید یاد بگیریم که برای آرمان‌های بزرگ مبارزه کنیم و به پیروزی‌های کوچک دلخوش باشیم. عمر بشر هرگز در یک نسل امکان دستیابی به اکثر آمالش را نمی‌دهد و ما اگر این اصل را فراموش کنیم، همواره خود را ناکامیاب و ناشاد حس خواهیم کرد.

دیگر آنکه ما باید به کمک یکدیگر در اصلاح روش زندگی خود بکوشیم. مخالفان ما، به سبب ماهیت عقل ستیزشان، هر روز ناکارآمدتر و ضعیف‌تر خواهند شد و در برابر آن، ما باید هر روز کارآمدتر و توانمندتر شویم. نباید انکار کنیم که سبک زندگی ما صحیح نیست. اگر احساس می‌کنیم وقت کافی برای فعالیت‌های جدی در راستای اصلاح وضع موجود نداریم، ناشی از اتلاف شدید وقت در زندگی‌مان است.

شک نباید داشت که اگر ما موفق به ساختن سبک‌های اجتماعی شاد، امیدوار و کارآمد شویم، هیچ نیرویی توان مقاومت در برابر ما را نخواهد داشت.

این شبکه‌ها لازم نیست کاملا معطوف به سیاست باشند. همانطور که مندس موسوی می‌نویسد: "جمع‌های خویشاوندی، همسایگی، دوستی، جلسات قرآن، هیئت‌های مذهبی، کانون‌های فرهنگی و ادبی، انجمن‌ها، احزاب، جمعیت‌ها، تشکل‌های صنفی، نهادهای حرفه‌ای، گروه‌هایی که با هم ورزش می‌کنند یا در رویدادهای هنری حاضر می‌شوند، حلقه همکلاسی‌ها، گروه فارغ‌التحصیلان که هنوز دور هم جمع می‌شوند، همکارانی که با یکدیگر صمیمیت یافته‌اند و ... " همه می‌توانند بی‌نهایت موثر باشند.

این شبکه‌ها فقط کافی است به وجود بیایند و سه ویژگی «شادی، امیدواری و کارآمدی» را داشته باشند تا آنچه باطل و غیر اخلاقی است، چون برف در آفتاب تموز، آب شود.

عرصه‌ی اجتماعی عرصه‌ای است که بر خلاف حوزه‌ی سیاست، در آن نمی‌توان دهان‌ها را بست و با زور بر آن حکمرانی کرد. می‌توان مجوزی برای رسانه‌های مستقل صادر نکرد، اما آیا دهان مردم را می‌توان بست؟ روزنامه‌ها را می‌توان تعطیل کرد، اما با ایمیل‌ها و صدها هزار چاپگر خانگی چه می‌توان کرد؟ حزب سیاسی را می‌توان منحل کرد؛ چندین میلیون خانواده و گروه دوستی را چطور؟